Weerstandsvermogen en risicobeheersing

Onderdeel: Bestemmingsreserves (incidenteel)

Omvang: Circa € 48.741
Duiding: Bestemmingsreserves kunnen in principe bijdragen aan de afdekking van risico’s, maar zijn door de raad gekoppeld aan specifieke bestedingsdoelen. Deze middelen zijn daarmee volledig geprogrammeerd en niet vrij beschikbaar voor het opvangen van financiële tegenvallers. Omdat inzet van bestemmingsreserves direct ten koste gaat van de realisatie van deze bestuurlijke doelen, worden zij niet meegerekend als onderdeel van de vrij beschikbare weerstandscapaciteit.

Onderdeel: Onbenutte belastingcapaciteit (structureel)

Omvang: Circa € 11.673

Duiding: De onbenutte belastingcapaciteit betreft het verschil tussen de huidige OZB‑tarieven en het niveau van 120% van het landelijk gemiddelde. Dit vormt in theorie een structurele inkomstenbron die kan worden aangeboord door belastingtarieven te verhogen. Gemeenten worden tot het niveau van 120% in ieder geval niet geconfronteerd met artikel‑12‑toezicht. Ondanks deze potentiële ruimte wordt de onbenutte belastingcapaciteit niet aangemerkt als beschikbare weerstandscapaciteit. Deze beleidsruimte is door de raad nadrukkelijk gereserveerd in het kader van een mogelijke toekomstige taakovername van het wegenbeheer van het hoogheemraadschap (HHNK). Bij overdracht van deze taak zal een verschuiving in belastingheffing plaatsvinden: de huidige wegenheffing van HHNK vervalt voor inwoners, terwijl de OZB‑opbrengst moet worden verhoogd om de gemeentelijke uitvoeringskosten te dekken. Andere heffingen, zoals de afvalstoffenheffing en rioolheffing, zijn volledig kostendekkend en kennen daarom geen structurele onbenutte belastingcapaciteit.

Onderwerp: Wmo, Jeugdwet en Participatiewet

Omschrijving: Binnen het maatschappelijk domein biedt Purmerend hulp vanuit de Jeugdwet, Participatiewet en de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo). Voor het maatschappelijk domein gelden binnen deze beleidskaders onzekerheden aan zowel de uitgaven- als de inkomstenkant. Het betreffen openeinderegelingen waarbij de uitgaven niet altijd beheersbaar zijn. Binnen Participatie geldt daarnaast dat de uitgaven conjunctuurgevoelig zijn. Tenslotte geldt dat de middelen die het Rijk op lange termijn beschikbaar stelt aan gemeenten voor deze taken ter discussie staan en dat zorgt voor onzekerheden aan de inkomstenkant. Gemeenten moeten uiteraard anticiperen op deze ontwikkelingen, maar op jaarbasis kan er sprake zijn van aanzienlijke financiële effecten vanwege de omvang van de budgetten. Om die reden is een buffer nodig. Deze buffer is als volgt bepaald:

1. Jeugdwet: De uitgaven voor specialistische jeugdhulp staan onder aanhoudende druk. De kosten nemen toe doordat:

1. de complexiteit van de zorgvraag stijgt; jeugdigen melden zich vaker met meervoudige en

   zwaardere problematiek;

2. de duur van zorgtrajecten toeneemt; jeugdigen blijven langer in behandeling;

3. de intensiteit van zorg groeit; behandelingen worden zwaarder en arbeidsintensiever.

4. Deze ontwikkeling zorgt ervoor dat het budget voor specialistische jeugdhulp gevoelig is voor relatief kleine afwijkingen in volume of zorgzwaarte. Een beperkte procentuele overschrijding kan daardoor direct leiden tot substantiële financiële tegenvallers. Voor de risicobepaling is uitgegaan van het gemiddelde procentuele tekort over 2024 en 2025 ten opzichte van de begroting 2027 aan. Dit resulteert in een geraamd risico van € 14,5 miljoen. Conform de gemeentelijke systematiek wordt als ondergrens 1% van de jaarrekening 2025 gehanteerd (€ 0,4 miljoen). Gezien de structurele trend van toenemende zorgzwaarte en de gerealiseerde tekorten in de afgelopen jaren, wordt het risico vastgesteld op € 14,5 miljoen.

De financiële kaders voor de jeugdzorg zijn tot en met 2027 op hoofdlijnen vastgelegd in afspraken tussen Rijk en VNG. Voor de periode daarna blijft echter sprake van onzekerheid over de structurele financiering en de verdeling van financiële risico’s. De deskundigencommissie Van Ark monitort de uitvoering van de Hervormingsagenda en brengt in 2027 een zwaarwegend advies uit dat mede richting geeft aan het financiële kader vanaf 2028. Tegelijkertijd blijkt uit het eerste advies dat de beoogde besparingen nog niet worden gerealiseerd. Daarnaast worden aanvullende beheersmaatregelen voorbereid, zoals sturing op trajectduur en een mogelijke eigen bijdrage. Deze vereisen nog politieke besluitvorming en kennen onzekere financiële effecten vanaf 2028. Dit leidt tot aanhoudende onzekerheid over zowel de omvang van de middelen als de ontwikkeling van de uitgaven in de jeugdzorg.

In de Voorjaarsnota 2025 van het RIjk zijn afspraken gemaakt over het zwaarwegende advies van de Deskundigencommissie Hervormingsagenda Jeugd in 2027 met betrekking tot de kosten die gemeenten maken voor jeugdzorg. Deze afspraken heeft het huidige kabinet in het Overhedenoverleg van 13 april 2026 herbevestigd. In overeenstemming met de aanvullende begrotingscirculaire 2027 van de provincie Noord-Holland zijn in deze begroting stelposten opgenomen voor ontwikkelingen waarvan de financiële effecten nog afhankelijk zijn van nadere landelijke besluitvorming, wetgeving of beleidsuitwerking. Voor deze onderwerpen heeft de toezichthouder expliciet aangegeven budgettair neutrale verwerking toe te staan. De onderbouwing van deze stelposten is opgenomen in de bijlage ‘Overzicht en onderbouwing stelposten’.

De landelijke en regionale krapte op de arbeidsmarkt voor jeugdzorgprofessionals vormt een structureel risico. De beperkte personele beschikbaarheid leidt tot hoge werkdruk, oplopende wachttijden en een beperkte doorstroom. Dit speelt zowel bij zorgaanbieders als bij wettelijke verwijzers (zoals huisartsen en jeugdteams). Capaciteitsdruk aan de voorkant kan ertoe leiden dat problematiek langer blijft liggen en in ernst toeneemt, waardoor bij aanmelding vaker zwaardere en duurdere zorg nodig is. Dit vergroot de kans op verdere capaciteitsproblemen en stijgende kosten. De huidige contracten voor (hoog) specialistische jeugdhulp lopen af per 31 december 2026. Om de continuïteit van zorg te borgen zijn twee aanbestedingen gestart voor een toereikend en stabiel aanbod vanaf 2027. Uitgangspunt is het hanteren van reële en uitvoerbare tarieven, zonder kostenstijging ten opzichte van de huidige contracten, in lijn met landelijke afspraken over een beheersbaar en doelmatig jeugdzorgstelsel.

2. Wmo: De kostenstijging in de Wmo de afgelopen jaren komt met name door salarisstijgingen (inflatiecorrectie) en een krappe arbeidsmarkt. Daarnaast door het uniforme abonnementstarief. Ook hebben we te maken met dubbele vergrijzing en daardoor een toename van (complexere) ondersteuningsaanvragen.

De inkomens- en vermogensafhankelijke bijdrage in de WMO zal naar alle waarschijnlijkheid per 1 januari 2028 worden ingevoerd. Zonder wetswijzigingen of compensatie door het Rijk zal dit tot extra niet begrote uitgaven leiden. Ook hier houden we als risico het gemiddelde procentuele tekort over 2024 en 2025 ten opzichte van de begroting 2027 aan. Dat leidt dit tot een bedrag van € 0,6 miljoen. Als ondergrens wordt 1% van de begroting 2027 aangehouden (€ 0,3 miljoen). In dit geval wordt € 0,6 miljoen opgenomen.

In de meicirculaire 2026 is een uitname uit het gemeentefonds verwerkt als gevolg van het voorgenomen vervallen van huishoudelijke hulp als maatwerkvoorziening binnen de Wmo per 1 januari 2029. Omdat op dit moment nog onvoldoende duidelijk is hoe het voorgestelde vangnet wordt ingericht en wat hiervan de financiële gevolgen zijn voor gemeenten, is vanaf 2029 een stelpost opgenomen ter grootte van de netto-uitname uit het gemeentefonds. Hiermee wordt deze maatregel vooralsnog budgettair neutraal verwerkt. De provincie Noord-Holland staat deze werkwijze voor de begroting 2027 expliciet toe. De onderbouwing van de stelpost is opgenomen in de bijlage ‘Overzicht en onderbouwing stelposten’.

Gedurende 2025 heeft er een aanbesteding plaatsgevonden voor de nieuwe wmo-maatwerkondersteuning. In deze begroting is het effect van deze aanbesteding voor 2026 verwerkt. De te treffen beheersmaatregelen binnen de wmo-maatwerkondersteuning evenals het effect van dubbele vergrijzing en de inkomensafhankelijke eigen bijdrage is nog geen onderdeel van de meerjarenbegroting.

3. Participatiewet: We zien dat deze kosten van begeleiding van mensen die onder de Participatiewet vallen in de praktijk hoger zijn dan waar het rijk zijn budget op baseert. De problematiek van inwoners die onder de Participatiewet vallen zorgt voor behoefte aan steeds intensievere begeleiding. Dit betekent verzwaring van de caseload bij de uitvoering. Als we het risico berekenen op dezelfde manier als Jeugd en Wmo, namelijk het gemiddelde procentuele tekort over 2024 en 2025 ten opzichte van de begroting 2027, dan leidt dit tot een lager bedrag dan dat wij als ondergrens hanteren. Als ondergrens wordt 1% van de begroting 2027 aangehouden (€ 83.000). In dit geval wordt € 83.000 opgenomen.

Beheersmaatregel: Er worden diverse beheersmaatregelen binnen het sociaal domein ingezet, zoals bijvoorbeeld de inzet op preventie bij Jeugd en Wmo. Dit risico en risicobedrag is gewijzigd ten opzichte van de jaarrekening 2025 en de begroting 2026.

Onderwerp: Proeftuin aardgasvrije wijken
Omschrijving: In het eerste halfjaar van 2026 loopt het project Aardgasvrije wijken ten einde. Na afronding van het project vindt de eindafrekening plaats. Op basis van de nu voorliggende gegevens is hiervoor voldoende budget gereserveerd. SVP heeft het warmteleidingnetwerk reeds aangelegd (zowel het primaire als secondaire net) en de aannemer is op dit moment bezig met het aanbrengen van modificaties achter de voordeur (plaatsen van o.a. de afleverset). Bij deze werkzaamheden hebben zich tot op heden nog geen voorvallen voorgedaan, daarmee wordt het risico op calamiteiten op laag ingeschat. Desondanks is er een kleine kans dat schadeclaims over de uitvoeringswerkzaamheden voor rekening van de gemeente komen. Om inwoners te ontzorgen treedt de gemeente desgevraagd op als opdrachtgever. Dit kan een klein risico geven indien hierdoor schade ontstaat die niet verhaald kan worden op het uitvoerende bedrijf.
Beheersmaatregel: In het project Aardgasvrij is een bloksgewijze aanpak gekozen zodat het risico van een budgetoverschrijding kon worden beheerst. Binnen de ramingen van de verschillende blokken is vanwege onzekerheden (prijsstijgingen en onvoorziene werkzaamheden) rekening gehouden met een post onvoorzien. Het risico op vervolgschade door uitgevoerde werkzaamheden is daar geen onderdeel van. Het huidige budget is voldoende om de eindafrekening te voldoen. Ondanks het beperkte risico op eventuele vervolgschade, wordt voorgesteld om 10% van de uitvoeringskosten Blok 3 toe te voegen aan het weerstandsvermogen tot een jaar na afronding van de werkzaamheden. Dit risico en risicobedrag is ongewijzigd ten opzichte van de jaarrekening 2025 en gewijzigd ten opzichte van de begroting 2026.

Onderwerp: Uitval van kritische applicaties/systemen i.v.m. cyberaanval
Omschrijving: Het risico op schade door een cyberaanval blijft toenemen. Zo is ook terug te zien in het ‘cyber security beeld Nederland’ die jaarlijks wordt uitgebracht door het NCSC (Nationaal Cyber Security Center). Voor overheden is de laatste jaren een trend zichtbaar: Het risico op verstoringen van de ICT door ‘cybervandalen en scriptkiddies’ was al hoog en neemt toe, het risico op verstoringen van de ICT door beroepscriminelen is ongewijzigd hoog. Een cyberincident van enige omvang (bijvoorbeeld ransomware) brengt direct hoge kosten met zich mee. Denk daarbij onder meer aan het opbouwen van een tijdelijke organisatie om de bedrijfsvoering door te kunnen zetten, onderzoek en herstel van de situatie (waaronder wederopbouw van het ICT-landschap) en evalueren en investeren om herhaling te voorkomen. Het bedrag van € 9,5 miljoen is gebaseerd op bedragen in de media van gemeenten die geraakt zijn en gemeenten die bedragen opnemen in hun weerstandsvermogen.
Beheersmaatregel: Gemeenten zijn in 2015 aangesloten bij de Informatiebeveiligingsdienst (IBD) van de VNG. Per 15 augustus 2026 is daarnaast de Cyberbeveiligingswet (CBW) van toepassing verklaard op gemeenten, waarbij de Baseline Informatiebeveiliging Overheid (BIO) wettelijk is vastgesteld als vigerend normenkader, naast de regels uit de CBW. In de BIO staat risicomanagement en het treffen van passende maatregelen centraal. De maatregelen worden, indien van toepassing, doorgevoerd en op eventuele kwetsbaarheidsmeldingen wordt actief en snel gereageerd. In de organisatie worden acties georganiseerd om het bewustzijn rondom cybercriminaliteit binnen de organisatie te verhogen. Ook worden medewerkers actief herinnerd aan de wijze waarop zij veilig moeten werken. Dit risico en risicobedrag is ongewijzigd ten opzichte van de jaarrekening 2025 en de begroting 2026.

Onderwerp: Loon/prijsstijgingen
Omschrijving: De ontwikkeling van de loonkosten van de gemeenteambtenaren volgt de cao. In 2025 is er een nieuwe cao afgesloten (looptijd april 2025 tot en met maart 2027). Voor de begroting wordt voor de jaren na 2027 vooralsnog een indexatie aangehouden van 3% per jaar voor loonsverhogingen en (pensioen-)premies. De stijging van de loonkosten is afhankelijk van de landelijke cao-afspraken en de wijzigingen in de werkgeverslasten zoals de werkgeversbijdrage in de pensioenpremie. Een afwijking van 1% op de totale loonsom geeft een extra last van ruim € 0,7 miljoen (inclusief gesloten budgetten).

Voor de materiële uitgaven op prijsgevoelige exploitatiebudgetten, die bestaan uit de aanschaf van goederen en de levering van diensten (zoals energiekosten, kantoorartikelen, accountantsdiensten, onderhoud aan gebouwen en infrastructuur, schoonmaak en softwarelicenties), baseren we de indexering op de verwachtingen van het Centraal Planbureau (CPB), zoals vermeld in het Centraal Economisch Plan (CEP) 2025, Prijs netto materiële overheidsconsumptie (IMOC). We reserveren het bedrag voor prijsstijgingen op één verzamelbudget binnen het overzicht van algemene dekkingsmiddelen (centrale stelpost LPO). Als prijsstijgingen contractueel zijn vastgelegd, verhogen we het betreffende budget met dekking vanuit het verzamelbudget. Voor algemene prijsstijgingen wordt een bedrag van € 1 miljoen aangehouden (1 % van € 101 miljoen). Gerekend is met 2,5 keer dit structurele risico (€ 2,5 miljoen).

Voor kredieten geldt als uitgangspunt de raadsmemo (944983). Voor jaargebonden kredieten geldt een piepsysteem (geen standaardindexering). Bij meerjarige kredieten (waarbij de verwachte cashflow van de investering zich over ten minste twee jaar uitstrekt en de omvang meer dan € 1 miljoen bedraagt) wordt geïndexeerd voor vier categorieën: riolering, wegen en kunstwerken, scholen en gymzalen en overig maatschappelijk vastgoed. Deze indexering wordt jaarlijks bij de begroting geactualiseerd.

Sinds 2024 groeit het gemeentefonds mee met het achtjaarlijks gemiddelde van de economische groei, aangevuld met het prijspeilpercentage van het Bruto Binnenlands Product (bpp) voor het betreffende jaar. Dit bbp-percentage blijkt echter onvoldoende om de stijgende kosten te compenseren. De kostenstijgingen in het sociaal domein, gemeten met het zogenaamde OVA-percentage, vallen aanzienlijk hoger uit, zowel voor jeugdzorg als voor de Wmo. De gebrekkige compensatie van deze kosten legt een steeds zwaardere druk op onze begroting. Daarbij komt dat de werkelijke inflatie achteraf hoger blijkt dan eerder berekend, en dat deze niet wordt gecompenseerd. Bovendien worden de prijsontwikkelingen in de Wmo en jeugdzorg geïndexeerd op de OVA, terwijl de compensatie voor gemeenten is gebaseerd op de bbp-groei.
Beheersmaatregel: Voor een hoger loon- en prijsniveau is in de begroting een reservering opgenomen. Dit risico en risicobedrag is gewijzigd ten opzichte van de jaarrekening 2025 en de begroting 2026.

Onderwerp: Renterisico
Omschrijving: Bij toekomstige financiering loopt de gemeente een renterisico. Dit is het risico dat de marktrente waartegen wordt geleend hoger uitvalt dan eerder is geraamd. Ook bestaat er een renterisico op het moment van renteherziening bij een lopende lening. De gemeente trekt langlopende leningen aan om in de eigen financieringsbehoefte te voorzien. De jaarlijkse kosten van de financieringsbehoefte (rentelasten) worden bepaald door de omvang van de bestaande leningenportefeuille, de financieringsbehoefte als gevolg van voorgenomen investeringen en de van toepassing zijnde rentetarieven. Een stijging van de rentetarieven ten opzichte van de begroting leidt namelijk tot hogere rentelasten. Bij het berekenen van de benodigde weerstandscapaciteit wordt er vanuit gegaan dat een structurele rentestijging van 1% ten opzichte van de verwachtingen moet kunnen worden opgevangen. Bij een netto jaarlijkse financieringsbehoefte van gemiddeld € 100 miljoen en een stijging van de rente van 1% bedraagt de toename van de rentelasten jaarlijks structureel circa € 1 miljoen. Voor de waardering van het risico wordt uitgegaan van een bedrag van € 4 miljoen (4 jaar x € 1 miljoen).
Beheersmaatregelen: Via het zogeheten renteomslagpercentage worden de rentelasten toegerekend aan de programma's waarvoor sprake is van een financieringsbehoefte. Het renteomslagpercentage wordt berekend op basis van de uitgangspunten van de door de raad vastgestelde begroting. Verder wordt de financieringsbehoefte periodiek meerjarig bepaald en wordt beoordeeld of incidenteel dan wel structureel tot afdekking van het renterisico dient te worden overgegaan. De omvang van het risicobedrag is gewijzigd ten opzichte van de jaarrekening 2025 en de begroting 2026.

Onderwerp: Strategische verwervingen
Omschrijving: In het kader van ruimtelijke ontwikkelingen in de gemeente doet de gemeente strategische verwervingen. De bedoeling van deze aankopen is om deze later in te zetten in gebiedsontwikkelingsprojecten of vastgoedontwikkeling. Aan deze aankopen gaat een onderhandelingstraject vooraf waardoor in de koopprijs soms ook een opslag zit voor toekomstige ontwikkelpotentie. Omdat deze aankopen nog niet in een grond- of vastgoed exploitatie zijn opgenomen, bestaat het risico dat bij geen doorgang van het project, te veel is betaald. Zekerheidshalve wordt daarom 25% van de boekwaarde (4,8 miljoen) opgenomen als risico.
Beheersmaatregel: Op deze investeringen worden geen kosten geactiveerd. De omvang van dit risicobedrag is gewijzigd ten opzichte van de jaarrekening 2025 en de begroting 2026.

Onderwerp: Fiscaliteiten
Omschrijving: De gemeente draagt diverse rijksbelastingen af. Dit betreffen met name loonbelasting, vennootschapsbelasting en omzetbelasting. Het fiscaal landschap is ingewikkeld. Het risico bestaat dat de gemeente fiscale wetgeving toepast of interpreteert waar de Belastingdienst een ander standpunt over heeft. De gemeente loopt dit risico ten aanzien van aangiften die nog niet definitief zijn vastgesteld door de Belastingdienst. Ook loopt de gemeente dit risico op moment dat de Belastingdienst een boekenonderzoek bij de gemeente komt uitvoeren. Indien de Belastingdienst op het standpunt staat dat de gemeente de fiscale wetgeving onjuist heeft toegepast, en hier eventueel bij de rechter in het gelijk over wordt gesteld, loopt de gemeente het risico op een naheffing. Ook heeft de Belastingdienst de mogelijkheid om indien van toepassing nog 5 jaar terug te vorderen en de naheffing te verhogen met een boete.
Beheersmaatregel: Bij complexe fiscale vraagstukken maakt de gemeente gebruik externe fiscaal deskundigen. Het risico en risicobedrag is gewijzigd ten opzichte van de jaarrekening 2025 en begroting 2026.

Onderwerp: Afrekening subsidies

Omschrijving: De gemeente ontvangt diverse subsidies en specifieke uitkeringen. Er zijn de afgelopen jaren diverse grote en complexe specifieke uitkeringen ontvangen maar ook diverse subsidies vanuit de Provincie. De diverse specifieke uitkeringen en subsidies worden vaak als voorschot, of deels als voorschot aan de gemeente beschikbaar gesteld. Aan de voor de gemeente beschikbaar gestelde subsidies en specifieke uitkeringen zijn bestedingsvoorwaarde verbonden. Het risico bestaat dat de gemeente niet aan alle gestelde bestedingsvoorwaarden voldoet en de verstrekkende instanties een deel van de verstrekte voorschotten terugvraagt. Daarnaast heeft het Kabinet in het hoofdlijnenakkoord voornemens om de specifieke uitkeringen deel uit te laten maken van het gemeentefonds. De exacte impact daarvan is nog niet bekend en niet meegenomen in deze berekening. Als uitgangspunt is berekend de vooruitontvangen subsidiegelden per einde boekjaar vermenigvuldigd met een kans van voordoen van 10%.

Beheersmaatregelen: Per subsidietoekenning vind een startgesprek plaats zodat de uitvoerende afdeling weet waaraan zij de subsidiegelden morgen besteden en wat zij moeten verantwoorden. Het risicobedrag is gewijzigd ten opzichte van de begroting 2026 en ongewijzigd ten opzichte van de jaarrekening 2025.

Onderwerp: Behalen toekomstscenario's/ taakstellingen
Omschrijving: Op dit moment zijn er diverse taakstellingen en toekomstscenario's opgenomen in de gemeentelijke begroting (zie bijlage ''overzicht en onderbouwing stelposten''). Deze taakstellingen en toekomstscenario's zijn financieel verwerkt en gedurende de komende jaren zal moeten worden gestuurd om deze te realiseren binnen de gestelde financiële kaders en in de benodigde jaren.
Beheersmaatregelen: Het college en de directie zullen sturen op de in de begroting opgenomen taakstellingen en toekomstscenario's en hierover via de gebruikelijke P&C documenten rapporteren. Het risicobedrag is ongewijzigd ten opzichte van de jaarrekening 2025 en de begroting 2026.

(Im-) Materiële  vaste activa (incl. activa in eigendom derden en kosten onderzoek & ontwikkeling)

Financiële vaste activa- leningen > 1 jaar

Overige voorraden (grond- en hulpstoffen en gereed product en handelsgoederen & vooruitbetalingen)

Overlopende activa (voorschotten, nog te ontvangen)

Eigen vermogen (algemene, bestemmings- en egalisatiereserve

Voorzieningen (voor diverse doeleinden)

Overlopende passiva (transitoria, doeluitkeringen, vooruitontvangsten)

1A

2

4

B. Totaal passiva

Formatie (fte per 1.000 inwoners)

Apparaatskosten (kosten per inwoner)

Overhead (percentage van de totale lasten)